Po długiej przerwie, związanej m.in. z wyjazdem na staż naukowy i innymi obowiązkami zawodowymi, postanowiłem wznowić pisanie bloga. Za przerwę zainteresowanych Czytelników przepraszam. Obiecuję odzywać się nie za często, tylko wtedy, kiedy wydaje mi się, że mam coś do powiedzenia w ważnej sprawie dotyczącej polityki społecznej.

  Tym razem asumpt do przemyśleń, którymi chciałbym się podzielić, jest akcja NSZZ "Solidarność", która zebrała już ponad 700 tysięcy podpisów pod wnioskiem o referendum w sprawie ustawowego wieku emerytalnego. Czy referendum dojdzie do skutku - nie wiadomo. Jest to jednak głośne wołanie o dialog społeczny w tak ważnej, dotyczącej milionów ludzki sprawie, jaką jest stopniowe zrównanie ustawowego wieku emerytalnego ko dla kobiet i mężczyzn i docelowe wydłużenie go do 67 lat.

   Argumenty merytoryczne przemawiają za koniecznością zrównania wieku emerytalnego dla kobiet i mężczyzn, a także za stopniowym jego wydłużeniem. Jest to konsekwencją trzech tendencji demograficznych, które mają decydujący wpływ na funkcjonowanie systemów emerytalnych, ich długoterminową stabilność finansową i wypłacalność.

   Dwie z nich są jak najbardziej pozytywne. Po pierwsze - coraz więcej osób dożywa ustawowego wieku emerytalnego. Na przykład w 2007 roku w Polsce wieku 60 lat dożyło prawie 92% kobiet, a 71% mężczyzn osiągnęło 65 lat. Z prognoz dalszego przeciętnego trwania życia wynika, że w 2050 r. do 60 lat średnio dożywać będzie 96%, a co najmniej 5 lat dłużej żyć będzie 94,5% pań. Także w 2050 r. mężczyzn dożywających 65 lat będzie  86,9%. Po drugie - przeciętne dalsze trwanie życia po przejściu na emeryture  systematycznie się wydłuża. Według danych z 2007 roku, kobiety dożywające 60 lat miały przed sobą średnio jeszcze 23 lat życia, a mężczyźni po osiagnieciu 65 lat jeszcze 14,8 lat. W 2050 roku - jak wynika z prognozy demograficznej - średnie życia  dla pań po osiagnieciu 60 lat wydłuży się o 30,4 lat (a wiec całe pokolenie!), a anie dożywające 65 lat będą miały szansę przeżyć jeszcze 25,9 lat. W tym samym 2050 r. panowie, po przekroczeniu progu 65 lat, będą mogli jeszcze przeżyć blisko 20 lat (Żródło: J.Bijak, B.Więckowska, Analiza ubezpieczeniowych implikacji wyników prognozy przeciętnego dalszego trwania życia uzyskanej metoda Lee i Cartera, red. T.Szumlicz, Warszawa 2008, Polska Izba Ubezpieczeń, s. 54 i nast.). 

W sumie wydłużanie się średniej życia i średniego okresu dalszej egzystencji po przekroczeniu umownego progu starości, jakim jest osiągnięcie ustawowego wieku emerytalnego, to pocieszająca perspektywa.

   Oczywiście, liczy się nie tylko ilość, ale jakość życia. Klepanie biedy na starość już cieszyć nie może (chyba że ktoś dobrowolnie sie na to godzi, jest ascetą lub mnichem pustelnikiem gardzącym dobrami doczesnymi). I tu pojawia się problem - bo trzecia tendencja: demograficzne starzenie się społeczeństwa (coraz wiecej osób w wieku emerytalnym w proporcji do liczebności populacji w wieku produkcyjnym) powoduje, że sfinansowanie potrzeb pokolenia emerytów staje z dekady na dekadę coraz trudniejsze. O ile w 2010 r. na 1 osobę w wieku produkcyjnym przypadało ok. 3,8 w wieku produkcyjnym, to w 2030 roku proporcja ta wyniesie: 2,1:1, a 1,3:1 (czyli na jednego emeryta przypadać będzie statystycznie niewiele ponad 1 osoba w wieku produkcyjnym!). Polska należy do najszybciej starzejących się społeczeństw nie tylko w Europie, ale i na świecie. Wynika to z jednoczesnego wydłużania średniej  długości życia i zmnijeszaniu liczby dzieci (tzw. wskaźnik dzietności wynosi u nas tylko 1,23, a powinno być powyżej 2, aby nastepowała reprodukcja poszrzona kolejnych pokoleń).

  Na funkcjonowanie systemu emerytalnego oprócz procesów demograficznych wpływa też emigacja zarobkowa (ponad milion osób na stałe wyjechało za granicę po wejsciu Polski do Unii Europejskiej i tam pozostało). Pogarsza to sytuację finansową systemu zabezpieczenia emerytalnego (ubywa osób opłacających składki emerytalne w stosunku do liczby pobierających świadczenia; tak zwany wskaźnik obciążenia systemowego wygląda jeszcze gorzej, niż wskaźnik obciążenia demograficznego).  

   Docelowo zrównanie ustawowego wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn, a w dłuższej perspektywie jego wydłużenie,  jest nieuchronne. Ale można to osiągnąć w różny sposób. Na ten temat warto właśnie teraz poważnie dyskutować. 

  Można na przykład wyobrazić sobie takie rozwiazanie, że po stopniowym (ale nie zbyt rozciągniętym w czasie) wyrównaniu wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn do 65 lat daje się zainteresowanym wybór: przejście na emeryturę lub dobrowolna dalsza praca zwięszająca w istotnym stopniu wysokość emerytury (np. za każdy rok o parę procent). Osoby chętne do pracy powinny mieć zagwarantowane utrzymanie dotychcasowego miejsca pracy. Całkiem sensowne wydaje się, proponowane przez PSL i praktykowane w niektórych krajach, skrócenie ustawowego wieku emerytalnego dla kobiet, które urodzą dziecko. Można też zastanawić się nad innymi rozwiązaniami, nie wymagającymi wydłużania ustawowego wieku emerytalnego aż do 67 lat (np. osoby, które zgromadzą odpowiednio wysoki dodatkowy kapitał emerytalny w pracowniczych programach emerytalnych (PPE) lub na indywidualnych kontach emerytalnych (IKE) czy indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (IKZE) nie musiałyby pracować dłużej. Byłaby to dla wielu osób silna motywacja do oszczedzania w III filarze.

   Sprawą do poważnej debaty są też bardzo zróżnicowane warunki pracy osób wykonujących różne zwody (np. praca biurowa awymagajaca dużego wysiłku fizycznego praca na budowie czy przy traśmie produkcyjnej). Poza tym samo wydłużenie ustawowego wieku emerytalnego niewiele da, jeśli nie będzie temu towarzyszyć cały zestaw działań zwiększających  zatrudnienie osób w wieku od 55 lat (teraz w tej grupie osób zatrudnionych jest niewiele ponad 30%), a także wspierajacych młode rodziny w opiece nad dziećmi (choćby po to, aby rodzice mogli pójść do pracy, a całego cieżaru opieki nad małymi dziećmi nie przerzucać na babcie, które mogłyby jeszcze pracować), a osoby w wieku dojrzałym - w opiece nad sędziwymi rodzicami (np. dochodzące opiekunki i opiekunowie dla osób starszych).       

   W każdym razie potrzeba otwartego, poważnego dialogu społecznego w sprawie wydłużenia wieku emerytalnego i funkcjonowania systemu emerytalnego w ogóle jest ewidentna i nagląca. Miejscem takie dialogu powinny być komisje sejmowe oraz Komisja Trójstronna (złożona z przedstawicieli rządu, pracodawców i pracowników). Pole do popisu ma też pan prezydent Komorowski, który swego czasu aktywnie włączył się do dyskusji o zmianach w systemie emerytalnym. Nawet jeśli pewne konsultacje były prowadzone, to ich efektów jakoś nie widać. W najlepszym razie mamy do czynienia z szeregiem monologów, a nie z dialogiem w tej tak istotnej dla milionów Polaków sprawie.

   Podstawa sukcesu jest budowanie kapitału społecznego, a ten oparty jest na zaufaniu, którego deficyt jest jedną z barier dalszego rozwoju Polski. Miejmy nadzieję, że inicjatywa referendum stanie się zaczynem takiego dialogu, którego nie należy traktować jako gry o sumie zerowej (po to, aby jeden wygrał, drugi musi starcić). Wspólne wypracowanie akcpetowanych społecznie rozwiazań jest możliwe. Wówczas szansa na to, że nie tylko ustawowy wiek emerytalny zostanie wydłużony, ale także wiecej osób starszych faktycznie będzie pracować, będzie znacznie większa, niż jawi się to obecnie.    

   Na dowód na to, że z udziałem zwiazkowców i pracodawców można poważnie dyskutować o zmianach ustawowego wieku emerytalnego, polecam audycję radiową, w której miałem okazję uczestniczyć (link do audycji na stronie internetowej Radia Merkury: http://www.radiomerkury.pl/audycja/skazani-na-dialog/skazani-na-dialog-18-stycznia-2012.html.

   Niedawno wróciłem z dużej międzynarodowej konferencji naukowej we Frankfurcie nad Menem, dotyczącej tak zwanego ryzyka długowieczności (ang. longevity risk), które stanowi poważne wyzwanie dla systemów emerytalnych, ochrony zdrowia i finansów publicznych. W konferencji uczestniczyło ponad 200 naukowców z całego świata, a jej głównymi organizatorami były ośrodki naukowe w Wielkiej Brytanii (Pensions Institute z Londynu) oraz z Niemiec (The Institute of  Investment, Portfolio Management, and Pension Finance Uniwersytetu J.W.Goethego we Frankfurcie nad Menem). W konferencji uczestniczyła też liczba grupa praktyków, przedstawicieli instytucji finansowych z różnych państw. Mimo specjalistycznej i bardzo przyszłościowej tematyki tej konferencji pomyślałem sobie, że warto przynajmniej niektóre poruszone podczas obrad kwestie przedstawić szerszej publiczności.

   Czym jest ryzyko długowieczności? Najprościej mówiąc polega ono na tym, że dana osoba dożyje znacznie dłużej od przeciętnego średniego oczekiwanego trwania życia. Ryzyko długowieczności może mieć charakter indywidualny, ale także grupowy (jeśli w danym roczniku demograficznym, tzw. kohorcie, osób żyjących ponadprzeciętnie długo będzie więcej niż oczekiwano).

   To, że ludzie żyją coraz dłużej, a coraz więcej dożywa sędziwego wieku, jest oczywiście osiągnięciem cywilizacyjnym, z którego należy się cieszyć. Ryzyko długowieczności (longevity risk) dotyczy nie tyle samej długości życia, co możliwości wyczerpania się nagromadzonych zasobów (majątku, kapitału emerytalnego) u osób żyjących ponadprzeciętnie długo. Chodzi przecież nie tylko o to, aby osoby starsze w ogóle przeżyły, ale o jakość życia. Życie w nędzy np. w wieku 80, 90 i więcej lat nie jest kuszącą perspektywą.

   Podczas otwierającego konferencję wystąpienia prof. Jim Vaupel, z Max Plank Institute for Demographie Research z Rostocku, przedstawił bardzo ciekawe wyniki badań porównawczych prowadzonych w wybranych krajach rozwiniętych gospodarczo. Otóż okazuje się, że średnia długość życia znacząco się wydłuża."Mężczyzna lub kobieta w dowolnym wieku żyjący lub żyjąca obecnie może oczekiwać (...), że przeżyje średnio o 10 lat dłużej niż przeciętnie żył mężczyzna  lub żyła kobieta z generacji ich rodziców i o 20 lat dłużej niż przedstawiciele generacji ich dziadków" (podkreślenie - M.Sz.).  

   Od 1840 r. do 2010 r.  w krajach rozwiniętych średnia oczekiwana długość życia prawie podwoiła się. W 1840 r. najdłużej średnio żyły szwedzkie kobiety (ok. 45 lat), obecnie najdłuższego wieku dożywają Japonki (średnio 86 lat). W Polsce - jak wynika z innych badań - obecnie średnia oczekiwana długość życia wynosi 72 lata dla mężczyzn i nieco ponad  80 dla kobiet. W 2050 r. średnia oczekiwana długość życia wydłuży się odpowiednio do ponad 80 lat dla mężczyzn i blisko 87 lat dla kobiet. a sporo osób żyć będzie jeszcze dłużej. Stulatkowie nie będą już rzadkością.

   Mało osób  zdaje sobie sprawę, że prawdopodobnie będzie żyć dłużej od swoich rodziców i że do starości trzeba się dobrze przygotować, także pod względem zabezpieczenia finansowego. Z ryzyka długowieczności, a także szerszego ryzyka demograficznego , mającego duży wpływ na funkcjonowanie systemów emerytalnych, powinni zdawać sobie sprawę przede wszystkim przedstawiciele władz, instytucji systemu zabezpieczenia społecznego, a także zarządzający aktywami funduszy emerytalnych, którzy muszą zadbać o to, aby wielkość zgromadzonych aktywów i forma wypłaty świadczeń zapewniły bezpieczeństwo finansowe osobom starszym, w tym także sędziwym seniorom.

   Politycy mają teraz na głowie wybory i nie myślą w perspektywie dłuższej niż najbliższe 3 tygodnie. Miejmy nadzieję, że kolejny rząd (niezależnie od tego, jakie partie go stworzą) wykaże się dalekowzrocznością i nie będzie lekceważył demografii, a Fundusz Rezerwy Demograficznej przeznaczony właśnie do tego, aby za 20-30 lat zapewnić wypłatę świadczeń, gdy sytuacja demograficzna znacznie się pogorszy, bo na emerytury przejdzie pokolenie wyżu demograficznego, nie będzie po raz kolejny drenowany w celu sfinansowania wypłaty bieżących emerytur.       

   Jeśli chodzi o rozwiązania zmniejszające ryzyko wyczerpania aktywów emerytalnych dla osób sędziwych, to - oprócz tworzenia funduszu rezerwy demograficznej - najczęściej stosowane w innych krajach dwa rozwiązania związane z konstrukcją systemu emerytalnego: wypłata emerytur w formie świadczenia dożywotniego (annuitetu) oraz formuła emerytalna ze zdefiniowanym świadczeniem. W Polsce mamy emerytury wypłacane dożywotnio w publicznym systemie emerytalnym oraz renty rodzinne. Biorąc pod uwagę  przewidywany w przyszłości spadek poziomu zabezpieczenia oferowanego przez system publiczny, oczywiście niezbędnym uzupełnieniem powinny być dodatkowe oszczędności emerytalne. Z tymi jednak - jak wiadomo - jest w Polsce bardzo kiepsko. Ponadto istnieje realne zagrożenie, że nawet osoby najbardziej przezorne, które zgromadzą dodatkowe środki na IKE czy w pracowniczym programie emerytalnym (jeśli pracodawca taki program oferuje - a takich firm jest w Polsce niewiele ponad 1000 na ok. 3 mln zarejestrowanych w bazie REGON, czyli znikomy odsetek) wypłacą dodatkowo zaoszczędzone pieniądze jednorazowo i przeznacza na inny cel niż dokładanie do emerytury. Dlatego proponuję, aby szczególnie preferowani od strony podatkowej (zarówno w fazie gromadzenia kapitału emerytalnego, jak i jego wypłaty), byli ci, którzy wykupią za gromadzone w programie emerytalnym środki rentę dożywotnią (annuitet). Nie jest to szczególnie popularne rozwiązanie, ale tylko ta forma wypłaty zapewnia ochronę przed ryzykiem długowieczności. Na osłodę proponuje możliwość wypłaty jednorazowej do 20% kapitału emerytalnego, podczas gdy pozostałe 80% zamienione zostanie na rentę dożywotnią, wypłacana np. przez towarzystwo ubezpieczeniowe czy inna wyspecjalizowaną instytucję finansową. Formuła zdefinowanego świadczenia (wysokość emerytury z góry określona w proporcji do dochodów) została już wyrugowana z publicznego systemu emerytalnego w Polsce i raczej trudno się spodziewać jej przywrócenia. Co innego w dodatkowych systemach emerytalnych - tam powinna stanowić jedna z dostępnych opcji.

   Niezależnie od systemów emerytalnych warto samemu na miarę możliwości zabezpieczyć się finansowo na starość. Może warto wrócić do tradycyjnych metod - przede wszystkim zadbać o  rodzinę, a nadwyżki - jeśli ktoś je ma - lokować np. w złoto, które długofalowo najlepiej chroni wartość, czego po ostatnich zawirowaniach na giełdach nie można powiedzieć o większości funduszy inwestycyjnych. Ale to już osobny temat.         

   Jakie będą krótko- i długofalowe konsekwencje społeczne kryzysu finansowego w strefie euro dla wszystkich mieszkańców Unii Europejskiej? Jak wpłynie on politykę społeczną w krajach, które stanęły na skraju bankructwa, a jak w pozostałych państwach EU? Warto zadać sobie te poważne pytania w okresie wakacyjnym, który sprzyja raczej lżejszym tematom. Cóż jednak zrobić, skoro właśnie teraz przeżywamy kolejną falę turbulencji na rynkach finansowych, a stabilna do niedawna waluta euro znalazła sie  opałach i traci wartość nie tylko wobec franka szwajcarskiego. 

   Nie ulega wątpliwości, że strefa euro, a w ślad za nią cała Unia Europejska, przeżywa tego lata szczególnie trudny okres. Nieuchronne, choć odroczone w czasie bankuctwo Grecji, ocalona niedawno dzięki interwencjom unjnym od bankructwa Irlandia, kryzysy zadłużeniowe w Portugalii, Hiszpanii, we Włoszech. Niemal codziennie pojawiają się alarmujace sygnały w postaci obniżonych ratingów przyznawanych krajom europejskim przez zagraniczne agencje ratingowe. Obligacje rządowe oceniane na pozimie "papierów śmieciowych" wysokiego ryzyka (kategoria CCC) - tego jeszcze w Europie nie było! Oczywiście, rynki finansowe reagują na to nerwowo, a kurs franka szwajcarskiego - uważanego za stabilną walutę, w przeciwństwie do przeżywajacego kryzys euro, poszybował w górę na niespotykany dotąd poziom.     

   Czy przewidywane na przełomie lipca i sierpnia "kontrolowane" bankructwo Grecji uspokoi nieco sytuację, czy też przeciwnie - będziemy mieli do czynienia z "efektem domina"  - to pytanie, które dziś zaprząta nie tylko polityków czy ekonomistów, ale ponad 500 mln mieszkańców Unii Europejskiej. Przekonaliśmy sie już, że to, co dzieje sie w Grecji czy w Irlandii, ma bezpośredni wpływ na to, jak żyje się w Polsce (wiedzą o tym np. kredytobiorcy, którzy spłacają kredyty hipoteczne we frankach szwajcarskich).

   Nie podejmując się udzielić autorytatywnej odpowiedzi na pytanie, czy europejski kryzys finansowy jeszcze sie pogłębi, czy może nastapi w końcu poprawa, chciałbym podzielić się paru przemyśleniami na temat wpływu europejskiego kryzysu finansowego na realizowaną w krajach Unii Europejskiej politykę społeczną.  Chodzi przy tym zarówno o bezpośrednie skutki, a więc wymuszone przez kryzys zaciskanie pasa, trudne wcześniej do pomyślenia drastyczne oszczędności, jak i przewartościowanie samego sposobu pojmowania polityki społecznej, zmiany koncepcyjne. Po tym, co teraz dzieje się w Eurolandzie i w całej Unii Europejskiej, "nic już nie będzie takie, jak było dotąd".

   Zaburzenia gospodarcze, jakie wystapiły w kilku krajach strefy euro, a których skutki odczuwa cała Unia i globalny rynek finansowy, miały różne podłoże. Można powiedzieć, że wspólna waluta musiała ponieść negatywne konsekwencje tego, co działo sie w gospodarkach poszczególnych państw. Od czasu, gdy pieniądz przestał być wymienialny na złoto, które było gwarantem jego wartości i stabilności (a ostatecznie nastąpiło to w latach 70. XX w.), podstawą jego wartości jest zaufanie do emitowego w systemie bankowym środka płatniczego oraz stan gospodarki kraju wprowadzajacego pieniądz do obiegu. W strefie euro przybyło gospodarek przeżywających bardzo poważne problemy finansowe, a zaufanie do euro drastycznie spadło.

   Co ciekawe, kryzys finansowy jak dotąd szczególnie dotkliwie uderzył w kraje członowskie UE o przeciwstanych modelach gospodarki rynkowej (na co słusznie zwraca uwagę prof. Wł. Anioł w kwietniowym numerze "Polityki Społecznej"): w tarapatach znalazła się zarówno "socjalna " Grecja, gdzie do niedawna poziom świadczeń społecznych i wydatków socjalnych był bardzo wysoki (obecnie Grecy przeżywają narzuconą im przez pozostałe kraje stefy euro - ich wierzycieli - kryzysową "kurację wstrząsową"), jak i tradycyjnie "liberalna" Irlandia. 

   W Grecji przyczyną kryzysu były nadmierne wydatki budżetowe (m.in. bardzo rozbudowany sektor publiczny, zbyt hojny system emerytalny). Do tego doszły fałszowane statystyki gospodarcze posyłane do Brukseli. Tak naprawdę, Grecja w ogóle nie spełniała i nie spełnia kryteriów wymaganych do przystąpienia i pozostania w strefie euro. Jednym z problemów strefy euro okazał się brak skutecznego egzekwowania tych kryteriów oraz mechanizmu wyjścia w tej unii walutowej. Głównymi wierzycielami,prywatnymi Grecji są banki francuskie i niemieckie, które najwyraźniej nie potrafiły właściwie ocenić ryzyka związanego z udzielaniem kredytów i kupowaniem papierów wartosciowych w tym kraju.   Z kolei w Irlandii kryzys finansowy spowodowany został nie przez nadmierne wydatki socjalne, lecz spekulacje na rynku nieruchomości, z dużym udziałem banków i powiazanych z nimi polityków. W tym niewielkim kraju, gdzie liczba ludnosci wynosi ok.3,5 mln, sektor budowlany miał aż 14-procentowy udział w tworzeniu PKB (w innych krajach UE średnio ok. 5%). Napompowana tanimi kredytami bańka spekulacyjna na rynku nieruchomości musiała w końcu pęknąć.

   Co w tej sytuacji robi Unia, jej kierownicze gremia? Komisja Europejska stara się wymusić surowe rygory budżetowe, jednym krajom grozi palcem (wszczęta wobec Polski procedura nadmiernego deficytu), inne przypiera do ściany, by nie powiedzieć wprost: szantażuje. Pomoc w postaci idących w setki miliardów euro pakietów pożyczkowych (realizowanych wspólnie z Międzynarodwym Funduszem Walutowym), ale tylko pod warunkiem wdrożenia programów naprawczych. Co to oznacza w praktyce? Zamrożenie, a nawet redukcje płac w sektorze publicznym, wydłużanie wieku emerytalnego, redukcję wielu świadczeń socjalnych, często - zmianę całego stylu życia i modelu zabezpieczneia społecznego (który miał być domeną państw członkowskich, a nie unijnych urzędników). Bardzo często redukcja deficytu budżetowego powoduje zmniejszenie tempa wzrostu gospodarczego (choćby dlatego, że spada popyt wewnętrzny) i wzrost bezrobocia. To budzi ostre protesty - co w najostrzejszej postaci strajku generalnego i zamieszek ulicznych obserwowaliśmy w Grecji.

   Tak się składa, że ciężar wychodzenia z zadłuzenia nie jest rozłożony proporcjonalnie. Za długi sektora prywatnego (np. złe kredyty i chybione inwestycje w greckie papiery wartościowe, które powinny obciążyć głównie banki fracuskie i niemieckie) mają teraz płacić wszyscy podatnicy w państw strefy euro. Najwiecej odczują to oczywiście osoby o przecietnych i niższych dochodach.

    Może warto sie zastanowić, czy jest sens utrzymywać na siłe w strefie euro kraje, które nie spełniają podstawowych kryteriów, jakie postawiono przy tworzeniu unii walutowej. Może lepiej pozwolić im wyjśc ze strefy euro i samodzielnie dogadać sie z wierzycielami, którzy i tak wiedzą, że części długu nie uda się odzyskać? Tylko wówczas zapłacą bogate instytucje finansowe, a nie zwykli podatnicy.

   Jeśli nawet w krótszej perspektywie uda się ustabilizowac sytuację w strefie euro, łatając dziury miliardami pakietów pomocowych, to raz podważone zaufanie do wspólnej waluty trudno będzie odbudować. Przy okazji zniszczony zostanie do reszty solidaryzm, na jakim miała opierac się Unia Europejska. Także standardy socjalne, które stanowić miały dorobek polityki społecznej realizowanej w krajach UE, przestają najwyraźniej obowiązywać, a przynajmniej zostają czasowo zawieszone. O tym jednak głośno się nie mówi, bo nie jest to popularny temat. Przyjmniej jest konferować w gronie unijnych polityków, na tle kolorowych flag. Poważniej dyskusji o tym, jak sprawiedliwie rozłożyć ciężary wychodzenia z zadłużenia i jak daleko instytucje unijne mogą ingerować w politykę gospodarczą i społeczą bądź co bądź nadal suwerennych państw członkowskich, jak dotąd nie słychać. Na tym tle groteskowo brzmią dyskusje o tym, ile powinnmiśmy płacić za powietrze (vide: pakiet klimatyczny). Cała konstrukcja Unii Europejskiej, która najwyraźniej nie została ufundowana na silnych, wspolnie respektowanych wartościach, staje pod znakiem zapytania, traci swoją legitymizację i przestaje budzić zaufanie, tak jak wspólna waluta. To już nie tylko kryzys finansów, to kryzys wartości, fundamentów, na jakich opiera się Unia. Widomym tego przejawem są nie tylko turbulencje w strefie auro, ale pojawiajace się ponownie kontrole, a wkrótce pewnie i szlabany na granicach.   

   W tej sytuacji nie mamy po co spieszyć się z wejściem do strefy euro. Może warto zastanowić się na renegocjacją układu akcesyjnego, przynajmniej w punkcie dotyczącym wspólnej waluty? A politykę gospodarczą i społeczną dopasować do naszych potrzeb i możliwości (vide:silna polityka przemysłowa, rzeczywiste wspieranie przez państwo krajowego biznesu), a nie do kolejnych wizji biurokratów z Brukseli, którzy chcieliby narzucić wszystkim jeden model gospodarczy i społeczny, którego podstawą miała być wspólna waluta. Ten model najwyraźniej się nie sprawdza. Może więc powrócić do strefy wolnego handlu i dać sobie spokój z dalszą integracją narzucaną przez unijnych urzedników, kierujacych się przede wszystkim interesem nasilniejszych państw (zwłaszcza Niemiec i Francji) oraz swoim własnym? 

  To dość prowakcyjne pytania w okresie polskiej prezydencji w UE, ale póki co nie było jeszcze dyrektywy unijnej zakazującej myślenia i stawiania pytań. A gdyby taka dyrektywa została wprowadzona, to będziemy mieli jeszcze 2 lata na jej wdrożenie...    

   W 1919 roku, po I wojnie światowej, John Maynard Keynes, jeden z czołowych ekonomistów brytyjskich, podczas konferencji pokojowej w Wersalu  zdał sobie sprawę, jak poważne szkody może być wyrządzić społeczeństwom i narodom inflacja. W książce The Economic consequence of the Peace, wskazywał, że bardzo wysokie kontrybucje nałożone na pokonane Niemcy mogą spowodować na tyle poważne zagrożenie inflacyjne, że doprowadzi ono do destabilizacji gospodarki tego kraju i niepokojów społecznych.  Niemiecka hiperinflacja z 1922-23 r. i dojście Hitlera do władzy potwierdziły te obawy. Pod koniec 1923 r. stopa ionflacji w Nieczech sięgała 30 000% w skali miesiaca (!). Po to, Aby w październiku 1923 r. kupić  napój, który w styczniu 1922 r. kosztował 1 markę, trzeba było wydać 192 milionów marek...

   Nam na szczęście nie grozi obecnie ani hiperinflacja, ani faszyzm. Nie znaczy to jednak, że wysokiej już, bo 5 procentowej inflacji, nie należy zwalczać i traktować z najwyższą powagą. Jest to zjawisko groźne dla gospodarki, ale także dla społeczęństwa. Z tym jednak, że skutki inflacji nie rozkładają się proporcjonalnie. Osoby zamożne zawsze sa w stanie z nią sobie poradzić, kupując aktywa, których wartość rośnie szybciej od inflacji (np. złoto, srebro, niektóre aktywa finansowe).  Do tego jednak trzeba mieć odpowiednio wysokie dochody i kapitał, który można zainwestować. Najboleśniej wysoka inflacja, mówiąc dosadniej - drożyzna, bije w osoby o niższych dochodach, które całość dochodu dyspozycyjnego przeznaczają na żywność i bieżące opłaty.

  Zwalczanie inflacji to nie tylko zadanie banku centralnego (u nas: Narodowego Banku Polskiego i jego organu: Rady Polityki Pienieżnej), choć akturat dla tej instytucje jest to zadanie pierwszoplanowe i najważniejsze. Skuteczne zwalczanie inflacji wymaga ścisłego współdziałania banku centralnego z rządem, wypracowania skutecznej "mieszanki" polityk (tzw. policy mix) fiskalnej (podatkowej) i polityki pieniężnej. Z tą mieszanką w naszym wydaniu najwyraźniej coś nie wychodzi: mimo pięciokrotnego podnoszenia przez Radę Polityki Pieniężnej (RPP) stóp procentowych wysokiej inflacji nie udało się zahamować. RPP nie może w nieskończoność podnosić stóp procentowych, bo może to zdławić rozwój gospodarczy. Walka z inflacją to także zadanie dla urzędników z drugiej strony ul.Świetokrzyskiej w Warszawie (czytaj: Ministerstwa Finansów), którzy powinni zyskac w tym dziele wsparcie z innych resortów.

   Większa część obecnej inflacji ma charakter kosztowy, wiąże sie ze wzrostem cen surowców i żywności, w skali miedzynarodowej. Ale bez wątpienia podyżki VAT-u również przełożyły się, bo musiały, na ogólny wzrost cen towarów i usług. Na krótką metę minister finasów może być zadowolony, gdyż wraz z inflacją rosna wpływy z podatków (także z VAT-u). Długookresowo jednak także dla budżetu państwa (po stronie wydatków) inflacja jest zjawiskiem szkodliwym.

   W warunkach gospodarki rynkowej rząd nie ustala cen, ale w wielu produktach dużą część ceny stanowią ukryte w nich podatki (np. akcyza w cenie benzyny, ale także ... prądu). Pewne pole do manewru jednak jest, a choćby niewielkie ruchy zmnieujszające obciążenia fiskalne mogą stanowić ważny sygnał dla rynku. W walce z inflacją ważny jest obowiem nie tylko jej obecny stan, ale także oczekiwania inflacyjne.

   Z perspektywy rodzin o niskich dochodach dalszy wzrost inflacji może oznaczać staczanie się w ubóstwo, niemożność zapokojenia  podstawowych potrzeb, zejście z poziomu minimum socjalnego (pozwalajacego nie tylko podtrzymanie życia, ale także na utrzymanie minimum wiezi społecznych, skromne uczestnictwo w kulturze)   do minimum egzystencji (samo fizyczne przetrwanie - żywność, odzież, dach nad głową). W tym przypadku polityka gospodarcza bardzo ścisle wpływa  na politykę społeczną.

   Rozumiejąc sens polityki zmniejszania deficytu budżetowego i przynamniej zmnijesznia, a najlepiej powstrzymania narastania długu publicznego, trzeba solidarnie rozłożyć zwiazane z tym ciężary. Antyinflacyjny mix (polityki fiskalnej i polityki monetarnej)  powinien działać w ten sposób, aby w większym stopniu obciążać osoby bardziej zamożne, a w mniejszym stopniu osoby o dochodach niższych, które i tak ledwie wiążą koniec z końcem.

   Jak to zrobić? Wiadomo, że nie jest to proste zadanie. Ale też ministrowie od finansów, polityki gospodarczej, polityki społecznej czy prezes banku centralnego  od tego w końcu są (a wraz z nimi setki zatrudnionych w tych resortach i powiazanych z nimi instytucjach publicznych specjalistów), żeby rowiązywać trudne i skomplikowane problemy. Nikt nie mówił, że będzie łatwo...

   Alternatywą dla skutecznej mieszanki antyinflacyjnej może być mieszanka wybuchowa nastrojów społecznych zdesperowanych obywateli, którzy w końcu zbuntują się przeciwko inflacyjnemu "strzyżeniu owiec". A tego nikomu nie warto życzyć - ani przed, ani po wyborach.

  Lektura wywiadu z panią minister pracy i polityki społecznej Jolantą Fedak opublikowanego ostatnio w "Gazecie Wyborczej" upewniła mnie, że tak naprawdę chodziło i nadal chodzi o całkowite rozmontowanie wprowadoznego w 1999 roku wielofilarowego systemu emerytalnego (złożonego z finasowanego na zasadzie umowy pokoleniowej I filaru administrowanego przez ZUS oraz otwartych funduiszy emerytalnych, w których gromadzona jest i inwestowana na rynku finansowym część składek emerytalnych).

   Przypomnijmy, że od maja br. do OFE trafia już tylko 2,3% z 19,5% składek emerytalnych (poprzednio było 7,3%). Ale i to pozostaje solą w oku pani minister.  Proponuje więc, aby OFE były dobrowolne, a ich uczestnicy mogli swobodnie wycofać składki i przenieść do filaru repartycyjnego administrowanego przez ZUS (w ten sposób ich zgromadzone dotąd w OFE pieniadze zostaną natychmiast wydane na finansowanie poprzedniego pokolenia emerytów, a oni sami w zamian otrzymają zapis księgowy na indywidualnym koncie emerytalnym w I filarze). Czy wobec demograficznego starzenia sie społeczeństwa za 30-40 lat ZUS będzie w stanie wypłacić świadczenia, gdy liczba osób opłacajacych skladki będzie niewiele większa niż pobierajacych świadczenia - nie wiadomo. Jest to najwpoważniejsze wyzwanie dla systemów opartych na tzw. umowie pokoleniowej (repartycji). Z tego powodu w większości państw europejskich i wielu innych krajach świata wprowadzono na przełomie XX i XXI reformy emerytalne. Jeden z nich tylko zmieniały parametry istnijącego systemu (np. wydłużenei ustawowego wieku emerytalnego, wydłużenie liczby lat opłacania składek niezbednej do uzyskania świadczenia itp). Polska reforma oznaczała całkościową zmianę systemu, podział skladki miedzy część repartycyjną i kapitałową. Miało to w efekcie doprowadzić do podziału (dywersyfikacji) ryzyka między dwie części finansowane na innych zasadach i podatne na inne rodzaje ryzyka ("Bezpieczeństwo dzięki różnorodności"). Polska reforma emerytalna znalazła uznanie wielu ekspertów nie tylko w kraju, ale także za granicą. Nie znaczy to, że nie miała słabych stron i po 12 latach nie można wprowadzić pewnych korekt. Ale co innego ulepszenia, a czym innym jest kompletna destrukcja systemu i powrót monopolu państwa w dziedzinie zabezpieczenia emerytalnego (w systemie publicznym).

   Pani minister twierdzi, że "nie może być konkurencją coś, co jest przymusowe" (chodzi o OFE i zarządzające nimi prywatne instytucje finansowe). Czy rzeczywiście? W ubezpieczeniach komunikacyjnych mamy obowiązkowe ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przez posiadaczy pojazdów (OC). O ile mi wiadomo, konkurencja na tym rynku jest bardzo silna. Oczywiście, rynek emerytalny jest silniej regulowany niz inne segmenty rynku finansowego. Jednak pewna konkurencja miedzy OFE, działajacych w ramach wytyczonych przez prawo (m.in. ograniczenia dotyczące instrumentów finansowych, w które mają prawo inwestować) istniała i nadal istnieje. Uczestnicy mają prawo zmiany funduszu i z niego korzystają. Opłaty na rzecz OFE - w pierwszej dekadzie funkcjonowania nowego systemu rzeczywiście zbyt wygórowane - zostały już zmniejszone. Ograniczona zostanie także akwizycja, więc podstawą wyboru będą dla klienta przede wszystkim wymierne wyniki inwestycyjne (stopa zwrotu z inwestycji, podawana okresowo do wiadomosci publicznej).

   Poza tym - czy w ramach swobody wyboru i wolnej konkurecji ministersowo przewiduje także możliwość wycofania składek z ZUs-u i przeniesienia do OFE? A może moglibyśmy odzyskać wpłacone do tej pory składki z OFE i samodzielnie je dalej inwestować? Szczerze mówiąć, wątpię, czy będzie to mozliwe. A skoro tak, to wprowadzenie dobrowolnego wycofywania składek z OFE nie poparte wiarygodnymi długoterminowymi symulacjami, jak wpłynie to na wysokość przyszłych emerytur, oznacza de facto nawoływanie do destrukcji wielofialowego systemu emerytalnego.

   Podobnie negatywnie oceniam propozycje przekzywania na 10 lat przed osiagnieciem wieku emerytalnego skladek z OFe do ZUS-u, który natychmiast je wyda, a w zamian zapisze odpowiednie zobowiazanie na koncie ksiegowym. Takie rozwiazanie sposobu wypłat emerytur z II filara zwieksza, a nie zmniejsza ryzyko systemu. Konsekwentnie zarzadzaniem kapitałem zgromadzonym (w i tak już zredukowanej) części kapitałowej powinny zająć się wyspecjalizowane instytucje finansowe, a państwo powinno jedynie ograniczyć się do nadzoru i określenia górnego pułapu opłat, ewentualnie minimalnej wymaganej  stopy zwrotu na poziomie przekraczajacym inflację. Z różnego typu specjalistycznych opracowań, dostepnych m.in. na stronie internetowej Komisji Nadzoru Finansowego (www.knf.gov.pl), w których analizowano różne opcje, wynika, że rozwiazanie z wieloma podmiowami zarządzacymi środkami z OFE jest korzystniejsze niż monopol jednej instytucji (w tym przpadku ZUS-u). Instytucjami, które dobrze radzą sobie z tego typu zadaniami, sa w wielu krajach towarzystwa ubezpieczeń na życie, wypłacajace (w zamian za powierzony im kapitał) renty dożywotnie. Dalszym zazadzaniem kapitałem emerytalnym i wypłacaniem świadczeń mogłyby zresztą także zając się same OFE, co częściwo zrekompensowałoby drastyczne i trwałe zmniejszenie składek kierowanych do II filaru. Zadaniem ZUs-u powinna być jedynie obsługa technicznej wypłaty świadczeń, a nie zarządzanie aktywami.

   Natomiast inny zgłaszany ostatnio przez p. minister J.Fedak pomysł - wprowadzenie emerytury obywatelskiej - jest godny rozważenia. Pod warunkiem jednak, że będzie ona stanowiła uzupełnienie dla obecnego systemu, a nie jego alternatywę. Rzeczywiście, w systemie ze zdefiniowaną składką, gdzie wysokość emerytur jest zdeterminowana przez wniesione skladki emerytalne, a nie ustalona na określonym, gwarantowanym przez państwo poziomie, przyszłe świadczenia mogą być i najprawdopodobniej będą bardzo niskie (najnowsze symulacje wskazują, że stopa zastapienia, czyli relacja emerytury do ostatniej pensji wyniesie tylko ok. 30%!). Część osób, które nie ze swojej winy nie opłaca regularnie składek (np. pracujący na umowę o dzieło, matki wychowujace dzieci, bezrobotni) może jedynie liczyć na emeryturę minimalną na poziomie zasiłku społecznego.

   Trudno nie zgodzić się z p.minister, że nie tylko demografia sie liczy, ale przede wszystkim praca (i odporwadzanie składek) i że wystepuje ścisły zwiazek  między sytuacją na rynku pracy a funkcjonowanie systemu emerytalnego (obecnie i w przyszłości). Jednak to właśnie kontytucyjni ministrowie odpowiedzialni za rynek pracy powinni walczyć ze "śmieciowymi" umowami zastępującymi coraz częsciej w Polsce normalne umowy o pracę, od których odprowadzane są składki na ZUS i NFZ, z częstymi przpadkami wymuszanie przez pracodawcę rozwiązywania umów o pracę i uruychamiania przez pracowników jednoosobowej działalności gospdarczej, w ramach której wykonują te same obowiazki, ale pracodawca nie płaci ZUS-u itp. To właścnie MPiPS powinno czynić wszystko, aby środki na aktywane formy przeciwdziałania bezrobociu nie były zmniejszane, a młodzi ludzie nie musieli szukać pracy za granicą.

   Jeśli chodzi o "filar zerowy", to najprostszych rozwiazaniem wydaje się podniesienie emerytur minimalnych i poszerzenie kręgu osób do nich uprawnionych. W tym celu nie potrzeba w ramach "twórczej destrukcji" (określemnie znanego ekonomisty Schumpetera, który doceniał oczyszczajacą rolę kryzysów w rozwoju gospodarki) niszczyć istniejacego systemu, tylko zmienić pewne jego parametry. 

    Gdyby jednak emerytury obywatelskie miały być wprowadzane zamiast obecnego systemu, to trzeba znależć dla nich źródło finansowania. Można by, wzorem niektórych państw, zastąpić system ubezpieczeniowy systemem zaopatrzeniowym (finansowanym z ogólnych podatków). Ale to byłaby nowa, kolejna  rewolucja w systemie emerytalnym w Polsce. Skoro emerytury obywatelskie na niskim poziomie miałyby być dostepne dla wszystkich obywateli (niezależnie, ile zgromadzą kapitału emerytalnego), a być może także dla obcokrajowców żyjacych i pracujacych w Polsce (rezydenci), to składki należałoby obniżyć, a wszystkim uczestnikom pozwolić resztę inwestować na własny rachunek. Wtedy niepotrzebne będą ani OFE, ani ZUS. Jednak kraje, które od dawna maja systemy zaopatrzeniowe (np. Dania, Wielka Brytania), z reguły uzupełniaja je o segmenty składkowe, gdzie wysokość emerytur jednak powiazana jest z dochodami z pracy. Czyli sama emerytura obywatelska problemu nie rozwiazuje nigdzie, może jedynie uzupełniać istniejące systemy oparte na dochodach z pracy i składkach odprowadzanych w okresie aktywnosci zawodowej.

   Po bardzo daleko idacych zmianach w systemie emerytalnym wprowadzonychw  tym roku przydałoby się w tej dziedzinie trochę stabilizacji.

   Kiedy po koniec kwietnia w tym blogu zwróciłem uwagę na konieczność dokończenia reformy emerytalnej - wprowadzenia regulacji prawnych wypłaty emerytur z II filaru publicznego systemu emerytalnego ("Reformę emerytalną czas skończyć") - nie spodziewałem się, że tak szybko pojawi się ministerialny projekt w tej sprawie. To, że rząd zająl się tą nierozwiązaną od 12 lat wdrażania reformy emerytalnej kwestią, może tylko cieszyć. Jednak już wstepna analiza propozycji zgłoszonych przez ministra pracy i polityki społecznej p. Jolantę Fedak,  budzi mieszane odczucia.

  Biorąc za dobrą monetę zapewnienia pani minister, że nie chodzi o całkwitą destrukcję kapitałowej częsci nowego systemu emerytalnego (otwarte fundusze emerytalne oraz zarzadzajace ich aktywami powszechne towarzystwa emerytalne) i o przejęcie zgromadzonych tam do tej pory ok. 234,6 mld zł aktywów, tylko o zapewnienie bezpiecznej, sprawniej i niezbyt kosztownej wypłaty emerytur, przeanalizujmy na spokojnie propozycje MPiPS.

   Otóż p. minister J.Fedak proponuje, by pieniądze zgromadzone w otwartych funduszach emerytalnych były na dziesięć lat przed emeryturątopniowo przenoszone do ZUS. Zakład zapisze je na koncie (ale zaoszczędzone pieniądze natychmiast wyda na wypłatę bieżących emerytur, analogicznie jak w I filarze), w zamian za co uczestnicy nabędą uprawnienia do przyszłych świadczeń (zapis ksiegowy na indywidualnym koncie emerytalnym). Również wypłatą emerytur z II filara w całości zajmie się ZUS (a wiec nie tylko ich fizyczną wypłatą, ale ustalaniem wysokosci świadczenia o jego finansowaniem).

   Proponowane rowiazanie dotyczy dwóch faz uczestnictwa w systemie emerytalnym, z których każda obarczona jest różnymi rodzajami ryzyka. Pierwsza faza to okres gromadzenia oszczędności lub uprawnień emerytalnych. W tej fazie ryzyko polega m.in. na tym, że uczestnik systemu emerytalnego w okresie aktywności zawodowej z różnych powodów nie zgromadzi wystarczajacego kapitału emerytalnbego (przerwy w pracy, bezrobocie, dla kobiet dodatkowo okresy macierzyństwa i opieki na starszymi osobami, zwykle obarczajaćej właśnie panie itp). w efekcie dostanie jedynie minimalną emeryturę na poziomie świadczenia z opieki społecznej. Istnieje też ryzyko, że po latach opłacania składek uczestnik (uczestniczka) systemu emerytlanego nie dozyje ustawowego wieku emerytalnego i w ogóle nie skorzysta z emerytury. Druga faza to okres pobierania świadczeń, który może trwać kilkanaście, a anwet 20 i więcej lat. Głównym celem systemu emerytalnego jest właśnie zapewnienie jego uczestnikom dożywotnich środkó wutrzymania w okresie, gdy ze względu na wiek niebęda już samodzielnie zarobkować. W tej fazie ryzyko uczestnika polega na tym, że nie "skonsumuje" całego zgromadzonego przez dziesiatki lat op-łacania składek kapitału emerytalnego (jeśli umrze wkrótce po przejsciu an emeryturę). Jest też opisane w literaturze przedmiotu tzw. ryzykoi długowieczności (longevity risk), polegające na tym, że osoby żyjące pondprzecietnie długo wyczerpią zgromadzony kapitał emerytalny. w systemie ubezpieczeń społecznych środki na dozywotnią wypłatę emerytur dla tych osób z zasady pokrywane są z funduszu, na który składają się pozostali uczestnicy systemu. Stąd też w fazie wypłat zyjący pondprzecietnie długo finansowani są z kapitału pozostałych uczestników systemu, także tych, którzy nie wykorzystali w pełni swojego kapitału emerytalnbego. Ze względu na znane, niekorzystne dla systemów emerytalnych tendencje demograficzne (proces starzenia się społeczeństwa, zikszanie liczby emerytów w proporcji do liczebności osób w wieku aktywności zawodowej) poważne ryzyko stanowi wypłacalnosć systemu, który miałby być finansowany wyłącznie z bieżących składek emerytalnych (lub biezących podatków). Dlatego w większości państw europejskich na przełomie XX i XXI w. wprowadozno reformy emerytalne, które w jakiś sposób miały odciążyć tradycyjne systemy emerytalne oparte na repartycji (zwane Bismarckowskimi, bo po raz pierwszy obowiązkowe ubezpieczenai emerytalne wprowadzono w Niemczech pod koniec XIX w.).

   Nasuwa się pytanie, czy propozycje ministerialne zwiększają bezpieczeństwo uczestników systemu i mogą pozytywnie wpłynąć na wysokość przyszłych świadczeń emerytalnych. 

   Przenoszenie i tak okrojonych już poprzez zmniejszenie składki kierowanej do OFE (od 1 maja 2011 r. - z 7,3% do 2,3%) oszczędności gromadzonych w II, kapitałowym filarze systemu emerytalnego w Polsce do reszty zniweczy podstawowe załozenie reformy emerytalnej z 1999 r., jakim miał być podział ryzyka między część finansowaną na zasadzie repartycji (wydawanych na bieżaco składek emerytalnych pokolenia pracującego) oraz część kapitałową (budowanie własnego kapitału emerytalnego poprzez oszczędzanie w OFE). Wobec postepującego sie starzenia spoołeczeństwa spwoduje to dalszy wzrost zobowiazań ZUS-u wobec przyszłych emerytów. Ten pomysł wydaje się, delikatnie mówiąc, chybiony. To, że na 10 lat przed przejsciem na emeryturę uczestnicy OFE nie powinni ryzykować utraty cześci swpojego kapitału emerytalnego zgromadzonego w OFE np. z powodu bessy na giełdzie czy trudnego do przewidzenia kryzysu finansowego, nie ulega dyskusji. Tyle tylko, że rozwiazaniem nie powinno być stopniowe przejmowanie oszcednosci zgrmoadzonych w II filarz eprzez ZUS, lecz przeniesienie aktywów do bezpiecznych subfunduszy. O ile wiadomo, prace nad takim rozwiazaniem trwają, a pieczę nad nimi sprawuje p. minister M.Boni.

   Jeśli chodzi o fazę wypłaty świadczeń, to możliwe są różne  rozwiazania, które generalnie można sprowadzić do dwóch kategorii: wypłata świadczeń przez kilka konkurujących ze sobą instytucji finansowych (np. funduszy inwestycyjnych, towarzystw ubezpieczęń na życie czy też samych OFE, które notabene do 2014 r. muszą także obsługiwać wypłate swiadczeń z II filaru, bo brakuje innych, powołanych do tego instytucji). Logika systemu repartycyjno-kapitałowego i podziału ryzyka emerytalnego między rynek pracy i rynek finansowy wskazaywałaby na to, że takze w fazie wypłat pieniądze zgromadzone w OFE powinny być nadal inwestowane. z punktu widzenia ryzyka długowieczności jedynym bezpiecznym rozwiązaniem jest wypłata świadczeń dożywotnich (annuitetu). Proponowane przez p. minister jednorazowe wypłaty części czy całości kapitału emerytalnego dla bardziej zamożnych emerytów uważam za zbyt ryzykowne. Wypłaty jednorazowe (ang. lump sum) dobre są raczej w systemach dodatkowych (np. emerytury z pracowniczego programu emerytalnego lub z IKE).

   Pozostaje kolejne pytanie, czy wypłata powinna zająć się jedna instytucja, czy kilka. Problem ten był już szczegółowo analizowany w Polsce i w innych krajach.  W tym mijescu pozwolę sobie przytoczyć cytat z ciekawego raportu przygotowanego przez Urząd Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (poprzednich dziesiejszej Komisji Nadzoru Finansowego) pt. "Wypłata emerytur z II filara nowego systemu emerytalnego" i opublikowanego w 2004 roku.

   Autorzy tego repaortu wskazują na nastepujące zalety i wady powierzenia wypłaty emerytur z II filaru jednej instytucji (np. ZUS-owi lub publicznemu zakładowi ubezpieczeń emerytalnych):

"Zalety rozwiązania:

- ograniczenie nagatywnej selekcji (prywatne podmioty działajace na zasadach konkurencji moga unikać przyjmowania określoej grupy uczestników ze wzgledu na ryzyko długowieczności - przyp. M.Sz.),

- możliwość zaoferowania najszerszej gamy produktów,

- niskie koszty wejscia do systemu - eleminacja kosztów akwizycji.

Wady rozwiązania:

- znaczne ograniczenie przejrzystości dzialalnosci inwestycyjnej,

- eliminacja mechanizmów konkurencji i zwiazane z tym niebezpieczeństwo obniżenia efektywności,

- podatnośc na ryzyko polityczne".

    Obserwując, jak łatwo było radykalnie i trwale zmienić (zdaniem niektórych: zdemonotować) wprowadzony w 1999 r. system emerytalny, zabierajac większą częśc składek z OFE do częsci repartycyjnej systemu, właśnie ryzyko polityczne uważam za najpoważniejsze zagrożenie.  Bardzo łatwo przecież wyborazić sobnie sytuację, że publiczny monopolista za 30 lat ponownie zmnieni podstawowe parametry systemu na etapie wypłaty świadczeń.

   W kolei najważniejsze zalety i wady rozwiazania z kilkoma konkurencyjnymi podmiotami wypłacajacymi świadczenia, którymi mogłyby być OFE lub wydzielone fundusze inwestycyjne, to, zdaniem eksperów UNFE:

"Zalety rozwiązania:

- niskie koszty.

Wady rozwiązania:

- wąska gama produktów,

- ryzyko aktuarialne przeniesiione na klienta".

   W opracowaniu analizowano też wady i zalety zakładów ubezpieczęń emerytalnych, które zgodnie z założeniami twórców reoformy miały być powołane właśnie do wypłat emerytur kapitałowych. Ponieważ pprawdopodobieństwo ich powstania jest minimalne, nie bedę tego fragmentu cytował.

   Co wiec lepsze - monopol państwa (ZUS-u lub poiwiazanego z nimi publicznego zakładu emerytalnego) na wypłatę emerytur zarówno z I, jak i II filara - czy jednak podział zadań miedzy państwo i prywatne, konkurujace ze sobą podmioty? Osobiście opowiadam się za tym drugim rozwiązaniem, stosowanym w wiekszości państw, gdzie funkcjonują systemy kapitałowe ze zdefiniowaną składką. Najczęściej w zamian za kapitał zgromadzony w takim systemie (w ramach publicznego lub dodatkowych systemów emerytalnych) wykupuje się dożywotnia emeryture (annuitet) w towarzystwie ubezpieczen na życie. Chociaż gwoli ścisłości trzeba przyznać, ze sa też kraje, gdzie świadczenia z filara kapitałowego z powodzeniem wypłaca jedna instytucja publiczna (tak jest m.in. w Szwecji). Wariantów jest zatem wiele, żaden nie jest idealny, Miejmy nadzieję, że przed wyborami w trybie eksperesowym nie nastapią kolejne nieodwracalne zmiany w systemie emerytalnym. To sprawa wymagająca poważnej debaty i bardzo rozważnych decyzji, których konsekwencji odczuwac będą kolejne pokolenia uczestników systemu emerytalnbego przez dziesiatki lat. Trwająca już de facto kampania wyborcza nie sprzyja wypracowaniu optymalnych rozwiazan w tej dziedzinie. 

    Bez pracy nie ma dobrobytu, nie ma warunków do zakładania rodziny, nie ma szans na normalne życie. O negatywnych ekonomicznych i społecznych następstwach bezrobocia napisano całe tomy rozpraw naukowych i setki artykułów publicystycznych. Niestety, od czasu transformacji ustrojowej, czyli od 1990 roku, relatywnie wysoka stopa bezrobocia pozostaje jednym z głównych, jesli nie najważnieszym problemem w naszym kraju.

  Sektor prywatny nie stworzył tylu miejsc pracy, ile ubyło w przedsiębiorstwach państwowych. Wzrost gospodarczy po 1990 r. przez wiele lat polegał na zwiększaniu produktywności pracy (co oczywiście jest zjawiskiem pozytywnym), ale w dużej mierze był,  jak nazywaja to specjaliści od polityki społecznej, "wzrostem bezzatrudnieniowym". Poza okresami boomu gospodarczego, kiedy stopa bezrobocia spadała poniżej 10%, borykamy się z wysokim dwucyfrowym bezrobociem (w marcu 2011 r. stopa bezrobocia wynosiła 13,1%). Obecnie problem ten dotyczy nie tylko osób o niższych kwalifikacjach, ale nawet absolwentów wyższych uczelni. Setki tysięcy młodych ludzi, zamiast usamodzielnić się i założyć rodzinę, nadal pozostaje na utrzymaniu rodziców, podejmując co najwyżej dorywcze prace. Część z nich decyduje się na emigrację zarobkową, co trudno uznać za roziwazanie problemu bezrobocia w Polsce.

   Mogłoby się zatem wydawać, że walka z bezrobociem to absolutny priorytet - dla rządu i dla władz samorządowych. A skoro priorytet, to potrzebne są też pieniądze. Analizując projekt przyszłorocznego budżetu państwa, szczególną uwagę zwróciłem na planowane wydatki na  aktywizację bezrobotnych (w więc osób zdolnych do pracy i czynnie jej poszukujących, a mimo to nie znajdujących zatrudnienia). Powinny one przede wszystkim być skierowane na pierwszą linię walki z bezrobociem, czyli do Powiatowych Urzedów Pracy (PUP). Źródłem finansowania tego typu dzialań jest Fundusz Pracy (FP), na który trafią składki od firm, w niewielkim stopniu środki unjne oraz pozostałe środki. Z funduszu pracy powinny być finansowane takie aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu, jak staże, dotacje na tworzenie własnej firmy, szkolenia pozwalajace zdobyć nowe, potrzebne na rynku pracy kwalifikacje. Projekt ustawy budżetowej na 2012 rok  przewiduje, że FP przeznaczy na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu 3,4 mld zł. Mniej więcej tyle samo FP przeznaczy na zasiłki dla bezrobotnych (3,2 mld zł). Pozostałe planowane wydatki z FP to zasiłki i świadczenia przedemerytalne (1,5 mld zł) oraz koszty organizacji staży podyplomowych lekarzy, dentystów, pielęgniarek i położnych (0,7 mld zł). 3,4 mld zł na aktywne formy walki z bezrobociem to wprowadzie o 200 mln więcej niż w tym roku, ale za to o połowę mniej niż w 2010 r. Mając do dyspozycji takie środki, Powiatowej Urzędy Pracy niewiele beda mogły zaoferować osobom zarejestrowanym jako bezrobotne. Stają się bardziej urzędami do spraw rejestracji bezrobocia niż urzędami pracy. Powinno się bić na alarm, a tymczasem sprawa przechodzi bez echa, ja zresztą wiele innych waznych kwestii społecznych. Wałkuje się za to tematy zastepcze, takie jak walka z "kibolami" (swoją drogą ciekawe, ilu z nich to bezrobotni, którzy w tej formie daja upust swojej frustracji).

   Bezrobotni nie są specjalnie widoczni, nie tworzą zorganizowanej grupy., siedzą w domach, bardzo często zamykają się w sobie, wsydzą się, że nie moga znaleźć pracy. Część z nich popada w róznego typu patologie społeczne, ale cała reszta jakoś wegetuje nie wchodząc innym w drogę. Rzadko organizują protesty i pikiety. Może dlatego tak mało mówi się o nich i pisze w mediach. Jednak tego problemu nie można lekceważyć. Trudno też zgodzić się z opiniami niektórych ekspertów i urzedników, że problem sam się rozwiąże, jak tylko wzrost gospdoarczy w Poslce przyśpieszy ponad 5%. Problem bezrobocia sam się nie rozwiąże, a im mniej ludzi pracuje, opłaca skladki na ZUS, NFZ i tworzy produkt społeczny, tym póżniej doczekamy się wysokiego wzrostu gospodarczego.

   Jak wygląda bezrobocie z bliska, najlepiej przekonać się w regionach, gidzie panuje strukturalne bezrobocie. Ostatnio miałem okazję odwiedzić Dobrowo, wieś popeggerowską koło Białogardu w woj.pomorskim. Większość mieszkańców od lat pozostaje bez pracy. Jedyne dostępne w okolicy prace to sezonowe roboty w lesie, wyjazdy na Saksy (np. zbieranie jabłek w Niemczech) czy prace interwencyjne bardzo rzadko organizowane przez PUP w Białogardzie. Wiekszość mieszkańców tej wsi korzysta z opieki społecznej. dla wielu nawet dojazd autobusem do pobliskiego Białogardu w poszukiwaniu pracy to zbyt duży wydatek (autobus kosztuje 5 zł). Od lat nic się tu nie zmienia. Owszem, pojawił się nowy budynek - świetlica wybudowana z funduszy unijnych, otwarta parę godzin dziennie. Parę starszych pań spotyka się tam, aby sobie poplotkować. Można też wypożyczyć książki. Zawsze jakiś postęp. Szkoda tylko, że ze środków unijnych nie stworzono nowych miejsc pracy (np. zakladu przetwórstwa runa leśnego). Ludzie z tej wioski dosłownie pozostawieni zostali w lesie. Częśc z nich przestała już szukać pracy, ale sporo nadal stara się coś znależć - bez powodzenia. Ta zostawiona w lesie wioska o nazwie Dobrowo to dobry poligon doświadczalny dla tych, którzy chcieliby obserwować wykluczenie społeczne (a ministrów od spraw wykluczenia u nas nie brakuje, ostatnio pojawił się nowy, Bartosz Arłukowicz, transfer z SLD).

    Warto zastanowić się, jaki jest koszt alternatywny braku aktywnej polityki społecznej. W tej dziedzinie skąpstwo na pewno nie popłaca. Sam rynek jak widać też nie rozwiązał problemu bezrobocia. W Dobrowie, w popegeerwoskich blokach postawionych w szczerym polu dzierżawca ziemi zatrunił paru traktorzystów, reszta go nie interesuje. Bez wsparcia z zewnątrz nawet najbardziej przedsiebiorczy z mieszkańców tej wioski nie mają szans na wyrwanie się z kręgu bezrobocia, biedy i beznadziei. Takich miejsc jest oczywiście w Polsce więcej. coś w końcu trzeba z tym zrobić. Może warto raz jeszcze spojrzeć na plan budżetu na 2012 rok i zwiększyć nakłady na aktywne przeciwdziałanie bezrobociu. Ta inwestycja w ludzi na pewno się opłaci.   

Pan prezydent Bronisław Komorowski zapowiedział dalszą inicjatywę w sprawie systemu emerytalnego. Rzeczywiście - debata emerytalna nie powinna zakończyć się wraz z przesunięciem większości składek emerytalnych z OFE na wirtualne konto administrowane przez ZUS. Przewidywana bardzo niska stopa zastąpienia (realcja emerytury do ostatnich zarobków) na poziomie zaledwie ok. 30% dla roczników wchodzacych obecnie na rynek pracy to sygnał ostrzegawczy.Tak tego pozostawić nie można.

Czy proponowane nowe możliwości dodatkowego oszczedzania na emeryture (Indywidualne Konta Zabezpieczenia Emerytalnego) pomogą zniwelować lukę finansową, jaka powstanie po przejściu na emeryturę? Czy w systemie opartym na zdefiniowanej składce, gdzie świadczenia są pochodną wpłaconych składek, osoby o niskich zarobkach oraz takie, które często nie z własnej winy mają przerwy w pracy i opłacaniu skladek (choćby z powodu wysokiego bezrobocia) muszą być skazane na biedę na starość? Czy w publicznym systemie emerytalnym nie powinien jednak znależć się jakiś  element solidaryzmu społecznego i redystrybucji dochodu?

To trudne pytania, wymagające dalszej poważnej dyskusji. Dotyczą one pierwszej fazy funkcjonowania systemu emerytalnego - okresu gromadzenia oszczędności i urpawnień emerytalnych, zwanej w literaturze fazą akumulacji kapitału emerytalnego.

Znacznie mniejsze zainteresowanie budzi na ogół druga faza funkcjowania systemu - faza wypłacania świadczeń (ang. pay out phase), zwana też w literaturze fachowej fazą dekumulacji systemu emerytalnego.Jest ona jednak równie ważna. Dla danego rocznika emerytów może ona trwać od kilkunastu do nawet ok. 20-25 lat. Zdarzają się osoby, które żyją pondprzecietnie długo. Dotyczy ich tzw. ryzyko długowieczności (ang. longevity risk) polegajace na tym, że zgromadzony kapitał emerytalny moze przedewcześnie się wyczerpać. Dobrze zorgnaizowany publiczny system emerytalny powinien zapewnić wypłatę świadczeń dożywotnich wszystkim zainteresowanym, niezależnie od tego, jak długo będą żyć. Co więcej, także dodatkowe systemy emerytalne powinny być tak skonstruowane, aby zapewnić strumień wypłat dożywotnich. Tylko wtedy możemy mówić o zabezpieczeniu emerytalnym. U nas tak nie jest, bo zarówno indywidualne konta emerytalne (IKE), pracownicze programy emerytalne (PPE), jak i uruchamiane w przyszłości Indywidualne Konta Zabezpieczenia Emerytalnego IKZE) nastawione są na wypłatę jednorazową po osiagniećiu wieku emerytalnego (tzw. lump sum). Istnieje spore ryzyko, że taka jednorazowa wypłata zostanie szybko skonsumowana przez emeryta i rodzinę, zamiast zamienic się w strumień wypłat dożywotnich, zapewniajacych określony standard zycia na starość. Może więc tylko częśc wypłacać jednorazowo, a reszte w ratach do końca życia? Takie rozwiazania stosowane są z powodzeniem w wielu krajach.

Przypomnijmy, że nasze reforma emerytalna wprowadzona w 1999 r., ostatnio poważnie zmodyfikowana (zdaniem wielu - zdeformowana), jeśli chodzi o fazę wypłaty kapitału pozostaje niedokończona. Brakuje ustawy regulującej sposób wypłaty świadczeń ze sodków zgromadzonych w II filarze (OFE). Poprzednia regulacja została zawetowana przez śp. prezydenta Lecha Kaczyńskiego, nowej do tej pory nie ma. A tymczasem juz w 2014 r. przechodzą na emeryture roczniki mężczyn, którzy w 1999 r. mieli 50 lat i zdecydowali się przystapić do nowego systemu (a więc podzielić swoje  składki emerytalne miedzy ZUS i OFE). Do tego czasu nie tylko potrzebne są odpowiednie przepisy, ale instytucje, które obsłużą faze wypłat, muszą być do tego przygotowane.

Komu powierzyć to odpowiedzialne zadanie? Najbardziej predestynowane do tego są tworzystwa ubezpieczeń na życie, które radzą sobie z wypłatą  rent dożywotnich i ryzykiem długowieczności. Z puntu widzenia uczestników systemu emerytalnego ważne jest, aby koszt zarządzania środkami zgroadzonymi w wypłacania świadczeń nie był zbyt wysoki i aby zgromadzony kapitał był nadal pomnażany, nie tracił wartości wskutek inflacji, a przede wszystkim - był bezpieczny. Stąd niezbędne będzie wprowadzenie górnego pułapu opłat dla instytucji obsługujacych wypłate świadczeń z kapitałowej częsci systemu. Celowe wydaje się także zagwarantowanie minimalnej gwarantowanej stopy zwrotu (odpowiednik waloryzacji świadczeń z części ZUS-owskiej) na poziomie nie niższym od inflacji. Pojawiajace się pomysły, aby w fazie wypłat (dekumulacji) całe kapitały zgromadzone w OFE trafiały do ZUS-u, uważam za chybiony. Skoro  w fazie gromadzenie kapitału emerytalnego pozostawiono jednak OFE (choć ze znacznie okrojoną skladką), to konsekwentnie także faza wypłat powinna zapewnić zróżnicowanie (dywersyfikację) źródeł finansowania świadczeń.

Miejmy nadzieję, że tym razem obejdzie się bez demagogii i przeciwstawiania "dobrego ZUS-u" rzekomo złym instytucjom finansowym. W wielu krajach prywatne istytucje finansowe dobrze wywiązują się z powierzonych im zadań w systemie emerytalnym. Pod warunkiem, że działają w odpowiednich, dobrze skonstruowanych ramach prawno-instytucjonalnych i sa odpowiednio nadzorowane przez państwo. Nie ma powodu, aby u nas musiało być inaczej.   

Niedawna debata o zmianach w publicznym systemie emerytalnym była pierwszym od dłuższego czasu starciem poglądów na ważny społecznie temat. Sądzę, że kolejnym kluczowym problemem, o którym stanowczo zbyt mało się mówi i wobec którego prowadzona w Polsce polityka społeczna okazuje sie nieskuteczna, by nie rzec bezradna, jest bezrobocie - w tym także bezrobocie wśród absolwentów wyższych uczelni.

O ile oficjalna stopa bezrobocia w Polsce wynosi ok. 13,2% (stan z lutego 2011 r.), to wśród młodych, wykształconych Polaków jest znacznie wyższa. Trudną ją precyzyjnie ustalić, bo wiele osób nie rejestruje się w urzędach pracy i poszukuje pracy na własną rękę. Część wyjechała już za granicę, następni właśnie przygotowują się do wyjazdu do Niemiec i Austrii, gdy tylko w maju br. otworzą się rynki pracy tych krajów dla Polaków.

Cokolwiek by powiedzieć, jest to ogromne marnotrawstwo kapitału społecznego. Trudno liczyć na to, że młodzi Polacy zdobędą za granicą prace zgodną z wykształceniem i przywiozą do kraju cenne doświadczenia np. w dziedzinie ekonomii i zarządzania. Bardziej prawdopodobne, że będą szorować gary i talerze, a najbardziej zaradni zostaną kelnerami lub kelnerkami.

Czy "starcone pokolenie" - jak  nazwali niekórzy dziennikarze tych młodych, aktywnie poszukujacych pracy, dobrze wykształconych, a często coraz bardziej zdesperowanych ludzi - rzeczywisśce nie zostało już stracone? Przecież byłaby to niepowetowana strata dla nich samych, ich rodzin, ale także dla całego społeczeństwa i gospodarki. Jeśli zamiast pracować na swoje utrzymanie i tworzyć dochód narodowy w Polsce, będą tułać się po świecie w poszukiwaniu zarobku i nadziei na godne życie, to owszem - będą tworzyć dochód, ale w innym kraju, a może nawet założą rodziny, ale także nie u nas.

Widać już, jak fatalne skutki przyniosło zmnieszenie w budżecie na 2011 r. wydatków na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu aż o 70%. Są to pozorne oszczędności, nie uwzględniajace kosztu alternatywnego, jakim jest niewykorzystanie ogromnego potencjału pokolenia wchodzacego na rynek pracy. Młodzi bez pracy nie tworzą produktu społecznego, nie kupują, a więc nie zwiększają popytu na wytwarzane w Polsce towary czy świadczone usługi, nie oplłcają składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne itp. Nie są w stanie prowadzić samodzielnej egzystencji.

Miejmy nadzieję, że pani minister pracy i polityki społecznej J.Fedak wywiąże się z obietnic składanych w odpowiedzi na interpelacje poselskie i wywalczy zwiększenie środków kierowanych na przecowdzialanie bezrobociu od maja 2011 r. Skoro po przesunięciu większości składek z OFE do ZUS-u zmniejszą się potrzeby pożyczkowe państwa związane z zapełnianiem luki finansowej w Funduszu Ubezpieczenń Społecznych, to  środki na przeciwdziałanie bezrobociu - w tym bezrobociu wśród młodych, wykształconych i chętnych do pracy - powinny się znaleźć!

To zresztą może okazać się niewystarczajace, aby zachęcić pracodawców do anagażowania młodych, posiadajacych wiedzę i kwalifikacje, ale bez doświadczenia zawodowego, ktorego nie mieli szansy zdobyć. Analogicznie do programu 50+ powinien powstać rządowy program 25+, zawierający konkretne zachęty dla pracodawców zatrudniajacych choćby na czas określony młodych pracowników zdobywających pierwsze szlify zawodowe. Zmarnowanie tego kapitału ludzkiego byłoby niewybaczalnym grzechem!

Dlaczego warto o tym myśleć? Dlaczego warto o tym pisać? Dlatego że dotyczy nas wszystkich, obecnie i w przyszłości. Dlatego że zaniedbanie w tej dziedzinie pogarszają naszą jakość życia i sprawiają, że wielu Polaków zamiast w kraju szuka dla siebie miejsca za granicą. Bezpośrednią inspiracją do rozpoczęcia pisania bloga stała się dla mnie debata o zmianach w systemie emerytalnym i chęć podzielenia się przemyślenia na ten temat. Sądzę, że aktualnych tematów na temat polityki społecznej i jej związków z polityką gospodarczą nie zabraknie, a wiele z nich podpowiedzą mi Czytelnicy.

Nie chciałbym przy tym ograniczyć się do naszego, polskiego podwórka. Warto przyjrzeć się  temu, jak podobne problemy rozwiązują inni, choćby nasi sąsiedzi w innych państw Unii Europejskiej czy Amerykanie.  Będzie wiec sporo porównań, nowinek, także cytaty moim zdaniem warte upowszechnienia, z publikacji znakomitych znawców tej tematyki, wypowiadających się jednak głownie lub wyłącznie w czasopismach naukowych, na seminariach i konferencjach naukowych, w książkach fachowych. Ich myśli i moje skromne przemyślenia na aktualne tematy polityki społecznej i gospodarczej postaram się przekazać w możliwie najbardziej przystępnej formie. Na tyle prosto, na ile możliwe – ale nie prościej, aby nie wypaczyć ich sensu. Nie obiecuję prostych recept ani porad, jak mając parę złotych szybko stać milionerem. Chciałbym raczej nawiązać dialog z ludźmi poważnie myślącymi o tym, co dzieje się dookoła i poszukującymi inspiracji do przemyśleń, a nie uproszczonych i często zmanipulowanych przez media odpowiedzi. Zachęcam do lektury.